मौरी पालन गाइड: सानो लगानीमा शुरु गर्न सकिने मह उत्पादन व्यवसाय

मौरी पालन किन राम्रो व्यवसाय हो?

मौरी पालनको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको यसका लागि ठूलो जमिन नचाहिनु हो — घरको आँगन वा बगैंचामा राखेको केही घार (बाकस) बाटै शुरु गर्न सकिन्छ। साथै मौरीले वरपरका बाली र फलफूलको परागसेचन (पोलिनेसन) पनि गर्ने भएकाले यसले खेतीको उत्पादन पनि बढाउँछ — मह मात्र होइन, यो एक थप फाइदा हो।

सुरु गर्नुअघि जान्नुपर्ने कुरा

नेपालमा मुख्यतः दुई प्रकारका मौरी पालिन्छन् — देशी मौरी (एपिस सेराना) र युरोपेली मौरी (एपिस मेलिफेरा)। नयाँ सुरु गर्नेका लागि देशी मौरी सजिलो हुन्छ किनकि यो नेपालको हावापानीमा अभ्यस्त छ र रोगप्रतिरोधी क्षमता पनि बढी छ।

सुरु गर्ने चरणहरू

चरण १: घार (बाकस) र स्थान तयार पार्ने

काठको मौरी बाकस किन्नुहोस् वा बनाउनुहोस्। बाकस राख्ने ठाउँ शान्त, हावा कम चल्ने र फूल भएका बोटबिरुवा नजिकै हुनुपर्छ। सिधा घाम र चर्को हावाबाट जोगिने गरी राख्नुहोस्।

चरण २: मौरीको झुण्ड ल्याउने

अनुभवी मौरीपालक वा कृषि कार्यालयबाट स्वस्थ मौरीको झुण्ड (रानी मौरी सहित) किन्नुहोस्। नयाँ सुरु गर्नेले सुरुमा १-२ बाकसबाट सुरु गर्नु राम्रो हुन्छ, अनुभव बढेपछि मात्र संख्या बढाउनुहोस्।

चरण ३: बाकसमा बसाउने

साँझपख (मौरी शान्त हुने समय) मा मौरीको झुण्डलाई बाकसभित्र बिस्तारै सारेर ढाकिदिनुहोस्। पहिलो १-२ हप्तासम्म बाकस बढी नखोली मौरीलाई नयाँ ठाउँमा बानी पर्न दिनुहोस्।

नियमित स्याहार

• जाडोयाम र खडेरीमा दाना दिने: फूल कम हुने बेलामा चिनीको झोल (पानी र चिनी बराबर मात्रामा) मौरीलाई दिनुहोस्
• बाकस सफा राख्ने: झिँगा वा किरा नछिर्ने गरी बाकसको प्रवेशद्वार साँघुरो राख्नुहोस्
• नियमित जाँच: हप्तामा एकपटक बाकस खोली रानी मौरी सुरक्षित छ कि छैन र रोग लागेको छ कि छैन जाँच्नुहोस्

मह निकाल्ने समय र तरिका

घार भरिएको ३-४ महिनापछि (प्रायः बसन्त र शरद ऋतुमा) मह निकाल्न सकिन्छ। मह निकाल्दा घारको खालि खाली नछोड्नुहोस् — मौरीलाई आफ्नै खानाका लागि पर्याप्त मह छोडेर मात्र निकाल्नुहोस्, नत्र मौरी नै भोकै मर्न सक्छ।

सामान्य समस्या

मौरी उडेर जाने (स्वार्मिङ): बाकसभित्र ठाउँ साँघुरो भएमा वा घार धेरै भरिएमा मौरीको झुण्डले नयाँ ठाउँ खोज्छ। यसबाट बच्न घार भरिनुअघि नै थप बाकस थप्नुहोस् वा मह निकाल्नुहोस्।

बजार अवसर

शुद्ध घरेलु मह सहरी बजारमा उच्च मूल्यमा बिक्छ। फुडसंसारमार्फत सिधै ग्राहकसम्म मह बेच्दा बिचौलियाको कमिसनबिना राम्रो नाफा लिन सकिन्छ।