नेपालमा अदुवा खेती र स्याहार: रोप्नेदेखि उखेल्नेसम्मको पूर्ण मार्गदर्शन

नेपालमा अदुवा खेतीको महत्व

नेपाल विश्वका शीर्ष अदुवा उत्पादक मुलुकहरूमध्ये पर्छ, र इलाम, सल्यान, पाल्पा, सिन्धुली लगायतका जिल्लामा अदुवा प्रमुख नगदेबाली हो। भारत निर्यातका लागि सिधा माग भएकाले साना किसानका लागि पनि अदुवाले राम्रो आम्दानी दिन्छ। एक रोपनी जग्गामा राम्रोसँग खेती गरे ८००-१२०० केजीसम्म अदुवा फल्न सक्छ।

माटो र स्थान छनोट

अदुवाका लागि दोमट, पानी नजम्ने तर आर्द्रता कायम राख्ने माटो उपयुक्त हुन्छ। ६००-१५०० मिटर उचाइको पहाडी भेगमा अदुवा राम्रोसँग फल्छ। पानी जम्ने चिम्सो जमिनमा जरा कुहिने रोग (राइजोम रट) लाग्ने सम्भावना बढी हुने भएकाले भिरालो वा राम्रो निकास भएको जग्गा छनोट गर्नुहोस्।

बीउ छनोट र रोप्ने विधि

बीउ तयारी

रोगरहित, बलियो र मोटो गाँठा भएको अदुवाको राइजोम छनोट गरी ३०-५० ग्राम तौलका टुक्रामा काट्नुहोस्, प्रत्येक टुक्रामा कम्तीमा १-२ वटा स्वस्थ आँखा (कोपिला) हुनुपर्छ। रोप्नुअघि बीउलाई छहारीमा १-२ दिन सुकाउनुहोस् — यसले काटेको ठाउँमा घाउ निको पार्छ र कुहिनबाट जोगाउँछ।

रोप्ने समय र दूरी

बैशाख-जेठ (अप्रिल-मे) मा वर्षा सुरु हुनुअघि अदुवा रोप्नु उत्तम हुन्छ। लाइनदेखि लाइन ३० सेमी र बिरुवादेखि बिरुवा २५ सेमी दूरी राखी ५-७ सेमी गहिराइमा बीउ राख्नुहोस्। रोपेपछि माथि पराल वा सुकेको पातले पालो (मल्चिङ) गर्नुहोस् — यसले माटोको आर्द्रता कायम राख्छ र झारपात नियन्त्रण गर्छ।

मल र सिँचाइ व्यवस्थापन

रोप्नुअघि प्रति रोपनी ८-१० क्विन्टल गोठे मल वा कम्पोस्ट मल जमिनमा मिसाउनुहोस्। बढ्दो अवस्थामा नाइट्रोजनयुक्त मल (जस्तै जीवामृत वा जैविक कम्पोस्ट चिया) महिनाको एक पटक दिँदा राम्रो बढोत्तरी हुन्छ। खडेरी हुँदा हल्का सिँचाइ गर्नुहोस् तर पानी नजम्ने गरी ध्यान दिनुहोस्, किनभने अदुवाको जरा पानीमा डुब्दा सजिलै कुहिन्छ।

रोग र कीरा व्यवस्थापन

• राइजोम रट (जरा कुहिने रोग): पानी जम्ने ठाउँमा हुने यो रोगबाट बच्न राम्रो निकास भएको जग्गा र प्रमाणित बीउ प्रयोग गर्नुहोस्।
• पातमा दाग रोग: नीमको तेल वा जैविक फंगिसाइडको प्रयोगले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
• तना छेड्ने कीरा: प्रभावित बिरुवा तुरुन्त हटाई नष्ट गर्नुहोस् ताकि संक्रमण नफैलियोस्।

उखेल्ने समय र भण्डारण

रोपेको ८-१० महिनापछि (भदौ-कार्तिकतिर) पातहरू पहेँलिन थालेपछि अदुवा उखेल्न तयार हुन्छ। ताजा (हरियो) अदुवाका लागि ६-७ महिनामै उखेल्न सकिन्छ, तर सुकाएर बेच्ने हो भने पूर्ण पाकेपछि मात्र उखेल्नुहोस् जसले भण्डारण अवधि लामो बनाउँछ। उखेलेपछि माटो सफा गरी छहारीमा २-३ दिन सुकाएर बोरा वा टोकरीमा हावा छिर्ने ठाउँमा भण्डारण गर्नुहोस्।

बजार र आम्दानी अवसर

ताजा अदुवा, सुकेको अदुवा (सुठो) र अदुवाको पेस्ट — तीनवटै रूपमा बजारमा राम्रो माग छ। फुडसंसारमार्फत सिधै ग्राहकसम्म आफ्नो अदुवा बेच्दा बिचौलियाको कमिसन बचाएर बढी नाफा लिन सकिन्छ।