नेपालमा वर्षे धान रोपाइँ: बालनाली कटानी, बीउ छनोट र मल व्यवस्थापन गाइड

चैते धान कहिले काट्ने?

वर्षे धान रोप्नुअघि खेतमा अझै चैते धान बाँकी भएका किसानहरूले हतार नगरी बालको फेदको दानाबाट चामल छुट्टिन थालेपछि मात्र काट्नुपर्छ। समयभन्दा चाँडो काट्दा दाना नबाँधिने र ढिलो काट्दा वर्षाले दाना झर्ने वा कुहिने जोखिम बढ्छ। मौसम पूर्वानुमान हेरेरै कटानीको मिति तय गर्नुहोस्।

बीउका लागि कस्तो बाला छान्ने?

घाँटी मरुवा (नेक ब्लास्ट), मरुवा वा कालो पोकेको लक्षण देखिएको खेतबाट कहिल्यै बीउ नराख्नुहोस् — यी रोग बीउमार्फत नै अर्को सिजनमा सर्छन्। रोग नलागेको, स्वस्थ बालाबाट मात्र बीउ छानी १२ प्रतिशतभन्दा कम चिस्यान सुनिश्चित गर्नुहोस्। बीउ भण्डारण गर्नुअघि प्रति केजी बीउमा २ ग्राम ढुसीनाशक विषादी (जस्तै भेभिस्टिन) मिसाएर उपचार गर्दा भण्डारणकालमा सड्ने समस्या धेरै कम हुन्छ। पोखरा उपत्यका जस्ता क्षेत्रका लागि सुधारिएको जेठोबुढो, एक्लो, रातो अनदी, वयर्नी, लाल अनदी, कालो पात्ले जस्ता परीक्षित रैथाने जातहरू भरपर्दो विकल्प हुन्।

क्षेत्रअनुसार मल मात्रा

धान रोप्नुअघि जमिनको अन्तिम तयारीमा हेक्टरको हिसाबले ६ टन प्राङ्गारिक मल मिसाउनुहोस्। रासायनिक मल भने भू-भाग र जातअनुसार फरक पर्छ:

• भित्री तराई (नवलपुर): युरिया ५५ के.जी., डिएपी ८७ के.जी., एमओपी ६७ के.जी., जिंक सल्फेट १० के.जी., बोरेक्स १० के.जी. प्रति हेक्टर — गाँज हाल्ने र फूल फुल्नेबेला थप ९१ के.जी. युरिया छुट्याउनुहोस्।
• पहाडी क्षेत्र: युरिया ४६, डिएपी ६५, एमओपी ५०, जिंक सल्फेट १०, बोरेक्स १० के.जी. प्रति हेक्टर — गाँज र फूल फुल्ने बेला ७४ र ७२ के.जी. युरिया।
• वर्णशंकर (हाइब्रिड) जात, सबै क्षेत्र: युरिया ६६, डिएपी १०९, एमओपी १००, जिंक सल्फेट १४, बोरेक्स १० के.जी. — गाँज र फूल फुल्ने बेला १०९ के.जी. युरिया थप्नुहोस्।

सुख्खा सहने जातलाई प्राथमिकता किन?

यस वर्ष सरदरभन्दा कम मनसुन वर्षा हुने पूर्वानुमान छ। यस्तो अवस्थामा सुख्खा सहन सक्ने धानका जातलाई प्राथमिकता दिनु बुद्धिमानी हुन्छ — यसले असिचिंत अवस्थामा पनि उब्जनी जोगाउन मद्दत गर्छ।

हरियो मलले माटो सुधार्नुहोस्

धान नलगाइएको खेतमा ढैंचा, सन्इ वा मुगजस्ता हरियो मल लगाई धान रोप्नुअघि माटोमा मिसाउनाले खाद्यतत्व व्यवस्थापन र माटो सुधार दुवैमा फाइदा हुन्छ — यसले लामो समयसम्म रासायनिक मलको आवश्यकता पनि घटाउँछ।