तोरी (सर्सों) खेती गाइड: जाडोमा फल्ने तेलहन बालीको सजिलो तरिका

तोरी किसानका लागि किन उपयुक्त छ?

तोरी (सर्सों) नेपालको प्रमुख तेलहन बाली हो, जसबाट तेल र पशुको दानाका लागि खलि दुवै पाइन्छ। अन्य बालीको तुलनामा यसलाई कम पानी र कम स्याहार चाहिने भएकाले पहिलो पटक खेती गर्नेका लागि पनि सजिलो बाली मानिन्छ। साथै यो कात्तिक-मंसिरमा रोपिने भएकाले अन्य वर्षे बालीसँग तालमेल मिलाएर रोप्न सकिन्छ।

रोप्ने समय

कात्तिक-मंसिर (अक्टोबर-नोभेम्बर) मा धान वा मकैको बाली उठाइसकेपछि तोरी रोप्नुहोस्। ढिलो रोपे फूल र फल राम्रोसँग नबन्न सक्छ, त्यसैले मंसिर महिना ननाघी रोप्नु उत्तम हुन्छ।

माटो तयारी र रोप्ने विधि

चरण १: माटो तयार पार्ने

खेत हल्का जोतेर भुसभुसे बनाउनुहोस्। तोरीलाई धेरै गहिरो जोत्नु पर्दैन, उथलो जोतेमा नै पुग्छ।

चरण २: बीउ छर्ने

बीउलाई सिधै छरेर वा लाइनमा (लाइनदेखि लाइन ३० सेमी दूरी) छर्न सकिन्छ। लाइनमा छरे भने पछि झारपात हटाउन र दाना टिप्न सजिलो हुन्छ। प्रति रोपनी १-१.५ केजी बीउ पर्याप्त हुन्छ।

चरण ३: पातलो पार्ने

बीउ उम्रेको २-३ हप्तापछि बोटहरू धेरै झुम्मिएको भए हल्का पातलो पारिदिनुहोस् (बोटदेखि बोट १०-१५ सेमी दूरी हुनेगरी), यसले बाँकी बोटलाई राम्रोसँग बढ्न ठाउँ दिन्छ।

मल र सिँचाइ

रोप्नुअघि प्रति रोपनी ४-५ क्विन्टल गोठे मल मिसाउनुहोस्। तोरीलाई धेरै सिँचाइ चाहिँदैन — फूल आउने बेलामा माटो सुक्खा भएमा मात्र हल्का पानी दिनुहोस्। बढी पानी दिँदा बोट लल्याकलुलुक भई फूल कम आउन सक्छ।

प्रमुख कीरा व्यवस्थापन

माहु (एफिड): तोरीको सबैभन्दा सामान्य समस्या हो, फूल र नरम हाँगामा टाँसिन्छ। साबुनपानी वा नीमको तेल स्प्रे गरे नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। सुरुमै देख्नेबित्तिकै उपचार गर्नु राम्रो हो, नत्र चाँडै फैलिन्छ।

टिप्ने समय र तरिका

फागुन-चैत (फेब्रुअरी-मार्च) मा फल पहेंलिएर सुक्न थालेपछि टिप्नुहोस्। धेरै ढिलो टिप्दा फल फुटेर दाना झर्न सक्छ, त्यसैले फल पूर्ण सुक्नुअघि नै (हल्का पहेंलो हुँदा) टिप्नु सुरक्षित हुन्छ। टिपेको बोटलाई घाममा राखी सुकाएपछि लठ्ठीले हिर्काएर दाना निकाल्नुहोस्।

बजार अवसर

तोरीको तेल र खलि दुवैको स्थानीय बजारमा नियमित माग हुन्छ। फुडसंसारमार्फत सिधै ग्राहकसम्म तोरीको तेल बेच्दा राम्रो आम्दानी हुन सक्छ।