बेसार (हल्दी) खेती गाइड: घाँटीको दुखाइदेखि खानामा प्रयोग हुने बहुमूल्य बाली

बेसार खेती किन आकर्षक छ?

बेसार नेपाली भान्साको दैनिक प्रयोगको मसला मात्र होइन, यो औषधि र सौन्दर्य उत्पादनमा पनि प्रशस्त प्रयोग हुने भएकाले बजारमा स्थिर माग रहन्छ। यसको खेती विधि अदुवासँग धेरै मिल्दोजुल्दो छ, त्यसैले जसले पहिल्यै अदुवा खेती गर्छन् उनीहरूका लागि बेसार सिक्न अझ सजिलो हुन्छ।

उपयुक्त माटो र स्थान

बेसारलाई दोमट, पानी नजम्ने तर आर्द्रता कायम राख्ने माटो चाहिन्छ। ६००-१२०० मिटर उचाइको न्यानो-गर्मी भेगमा राम्रोसँग फल्छ। अदुवाजस्तै पानी जम्ने ठाउँमा जरा कुहिने भएकाले भिरालो वा राम्रो निकास भएको जग्गा छनोट गर्नुहोस्।

चरण-दर-चरण रोप्ने विधि

चरण १: बीउ राइजोम तयार पार्ने

स्वस्थ र मोटो गाँठा भएको बेसारको राइजोम छनोट गरी ४०-५० ग्राम तौलका टुक्रामा काट्नुहोस्, प्रत्येक टुक्रामा कम्तीमा १-२ वटा कोपिला हुनुपर्छ। काटेको ठाउँ निको पार्न रोप्नुअघि छहारीमा १-२ दिन सुकाउनुहोस्।

चरण २: माटो तयार पार्ने

प्रति रोपनी ८-१० क्विन्टल गोठे मल जमिनमा मिसाउनुहोस्। लाइनदेखि लाइन ३० सेमी र बिरुवादेखि बिरुवा २५ सेमी दूरी राखी ५-७ सेमी गहिराइमा राइजोम रोप्नुहोस्।

चरण ३: रोप्ने समय

बैशाख-जेठ (अप्रिल-मे) मा वर्षा सुरु हुनुअघि रोप्नु उत्तम हुन्छ। रोपेपछि पराल वा सुकेको पातले पालो (मल्चिङ) गर्दा माटोको आर्द्रता कायम रहन्छ र झारपात पनि कम हुन्छ।

स्याहार गर्ने तरिका

• सिँचाइ: माटो ओसिलो राख्नुहोस् तर पानी नजम्ने गरी ध्यान दिनुहोस् — बेसारको जरा पानीमा डुब्दा सजिलै कुहिन्छ
• मल: बढ्दो अवस्थामा महिनाको एकपटक जैविक कम्पोस्ट वा जीवामृत दिँदा राम्रो बढोत्तरी हुन्छ
• झारपात हटाउने: सुरुका २-३ महिना नियमित झारपात सफा गर्नुहोस्, त्यसपछि बोट ठूलो भएपछि झारपात आफैं कम हुन्छ

प्रमुख रोग व्यवस्थापन

राइजोम रट (जरा कुहिने रोग): बेसारको सबैभन्दा ठूलो शत्रु, पानी जम्ने ठाउँमा हुन्छ। रोगरहित बीउ र राम्रो निकास भएको जग्गाले यसबाट जोगिन सकिन्छ। संक्रमित बोट देखेमा तुरुन्त उखेलेर नष्ट गर्नुहोस्।

उखेल्ने र सुकाउने विधि

रोपेको ८-९ महिनापछि (भदौ-कार्तिकतिर) पातहरू सुक्न थालेपछि बेसार उखेल्न तयार हुन्छ। उखेलेपछि माटो सफा गरी १ घण्टा उमालेर (यसले रंग र गुणस्तर बढाउँछ) घाममा ७-१० दिनसम्म सुकाउनुहोस्। पूर्ण सुकेपछि मात्र पीठो बनाउन वा भण्डारण गर्न सकिन्छ।

बजार अवसर

ताजा बेसार, सुकेको बेसार र बेसारको पीठो — तीनवटै रूपमा बजारमा राम्रो माग छ। फुडसंसारमार्फत सिधै ग्राहकसम्म बेच्दा बिचौलियाको कमिसन बचाई थप नाफा लिन सकिन्छ।